ماده ۴ قانون واگذاری اراضی ملی به موضوع مراتع اختصاص دارد. تعریف مرتع در ماده 1 آییننامه اجرایی قانون ملی شدن جنگلها (مصوب 6/6/1342) ارائه شده است.
تعریف مرتع 🌱
مرتع به دو دسته تقسیم میشود:
- مرتع غیر مشجر 🏞️:
- زمینی است (کوه، دامنه یا زمین مسطح) که در فصل چرا دارای پوشش گیاهی علوفهای خودرو باشد.
- باید سابقه چرای دام 🐄 داشته و عرفاً به عنوان مرتع شناخته شود.
- ❗استثناء: اراضی آیش (زمینهای کشتنشده موقت برای احیای خاک) حتی اگر پوشش علوفهای داشته باشند، مرتع محسوب نمیشوند.
- مرتع مشجر 🌲:
- اگر مرتع غیر مشجر دارای درختان جنگلی خودرو باشد، به شرطی که حجم درختان در هر هکتار بیش از 100 متر مکعب باشد، مرتع مشجر نامیده میشود.
تحلیل بند 1 ماده 4 قانون ملی کردن جنگلها 🔍
این بند به مراتع مشجری میپردازد که:
- دارای سند مالکیت 📄 باشند، یا
- حکم قطعی از مراجع قضایی ⚖️ یا هیئتهای رسیدگی به املاک واگذاری (مربوط به دوره رضاشاه) داشته باشند.
نتیجه قانونی:
- در صورت ملی شدن، فقط بهای مرتع 💰 به مالک پرداخت میشود و سند مالکیت از اعتبار ساقط میگردد.
تحلیل بند 2 ماده 4 قانون ملی کردن جنگلها 📊
این بند به مراتع غیر مشجر میپردازد و دو حالت دارد:
الف) مراتع غیر مشجری که به نام مرتع سند مالکیت دارند:
- طبق قانون اصلاحات ارضی (19/10/1340) 🏡، این مراتع اگر زائد بر حد نصاب باشند، به دولت منتقل میشوند.
- این مراتع ملی محسوب نمیشوند، بلکه تحت مدیریت سازمان اصلاحات ارضی قرار میگیرند و به شرکتهای تعاونی محلی 🤝 واگذار میشوند.
ب) مراتع غیر مشجری که در سهم اشخاص قرار گرفتهاند:
- این مراتع نیز ملی محسوب نمیشوند.
- ماده 64 قانون حفاظت و بهرهبرداری از جنگلها و مراتع (1346) 📑 محدوده این مراتع را مشخص کرد:
- حداکثر 2 برابر مساحت اراضی مزروعی، آیش، باغات و قلمستان شخص میتواند مرتع داشته باشد.
- مثال: اگر کسی 100 هکتار زمین مزروعی داشته باشد، تا 200 هکتار مرتع به او تعلق میگیرد.
تغییرات بعدی:
- تا سال 1354، مالکان میتوانستند در این مراتع هر نوع فعالیتی (کشاورزی 🌾، مسکونی 🏠 و …) انجام دهند.
- اما از 29/4/1354 (تبصره 2 ماده 55 قانون حفاظت و بهرهبرداری) ⚠️، این مراتع فقط برای چرای دام 🐑 قابل استفاده شدند.
قوانین مرتبط با این بخش:
- قانون ملی کردن جنگلها (1341) 📜
- ماده 64 قانون حفاظت و بهرهبرداری (1346) 📑
- تبصره 2 ماده 55 قانون حفاظت و بهرهبرداری (1354) ⚠️
- آییننامه اجرایی ماده 25 اصلاحات ارضی (1349) 📋
- آییننامه اصلاحی ماده 33 قانون حفاظت و بهرهبرداری 🔧
مراتع غیر مشجر در محدوده املاک مزروعی 🏡
- اگر مرتع غیر مشجر در حریم اراضی مزروعی قرار گیرد (مثلاً سه طرف آن روستا 🏘️ باشد)، ملی محسوب نمیشود.
- تشخیص این موضوع با عرف و کارشناسی 🕵️♂️ است و به آن مرتع حریم روستا میگویند.
ماده 36 قانون حفاظت و بهرهبرداری از جنگلها و مراتع 📑
- به وزارت کشاورزی 🌾 اجازه داده شد تا به افرادی که تا پایان سال 1352 زمینهایی از دولت خریداری کردهاند و بعداً ملی اعلام شده، به میزان مندرج در سند، مرتع غیر مشجر مجاناً واگذار کند.
محدودیت در تبصره ماده 7 قانون حفظ فضای سبز (1352) 🚫:
- اراضی جنگلی واگذارشده قابل تفکیک نیستند.
- هرگونه تغییر کاربردی (مثلاً تبدیل به مسکونی 🏠 یا کشاورزی 🌾) ممنوع است و در صورت تخلف، خلع ید ⚖️ میشود.
جمعبندی 📌
- مراتع به دو دسته مشجر 🌲 و غیر مشجر 🏞️ تقسیم میشوند.
- مراتع مشجر با سند مالکیت 📄، در صورت ملی شدن، فقط حقالارث 💰 دارند.
- مراتع غیر مشجر در دو حالت ملی نمیشوند:
- اگر زائد بر حد نصاب و مشمول اصلاحات ارضی 🏡 باشند.
- اگر در حریم اراضی مزروعی 🏘️ قرار گیرند.
- قوانین بعدی (مانند ماده 64 و تبصره 2 ماده 55) استفاده از مراتع را محدود به چرای دام 🐑 کردند.
- واگذاری مراتع به افراد (ماده 36) مشروط به عدم تفکیک و تغییر کاربری 🚫 است.
مطالعه بیشتر:واگذاری اراضی ملی به متصرفان
